สศช. เผยคนจนปี 68 ลดเหลือ 3.27% แต่ “ค่าเดินทาง” ยังเป็นภาระหลักการศึกษาเด็กยากจน 42.76% ขณะคนจน 73.57% การศึกษาไม่เกินประถม

สรุปประเด็นสำคัญ

ค่าเดินทางคิดเป็นร้อยละ 42.76 ของค่าใช้จ่ายด้านการศึกษาที่เด็กยากจนต้องจ่ายเอง ระดับประถมศึกษาสูงถึงร้อยละ 53.00
คนจนร้อยละ 73.57 มีการศึกษาสูงสุดเพียงระดับประถมศึกษาหรือต่ำกว่า
อัตราการเข้าเรียนสุทธิของเด็กยากจนลดจากร้อยละ 85.77 ในระดับประถม เหลือร้อยละ 4.83 ในระดับอุดมศึกษา
คนจนลดเหลือ 2.30 ล้านคน แต่ยังมี “คนเกือบจน” อีก 3.60 ล้านคน

สำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ (สศช.) เผยแพร่รายงานการวิเคราะห์สถานการณ์ความยากจนและความเหลื่อมล้ำในประเทศไทย ปี 2568 เมื่อเดือนกันยายน 2569 ระบุว่าจำนวนคนจนของประเทศลดลงเหลือ 2.30 ล้านคน หรือร้อยละ 3.27 ของประชากรทั้งหมด จากร้อยละ 4.85 ในปี 2567 โดยเส้นความยากจนอยู่ที่ 3,044 บาทต่อคนต่อเดือน อย่างไรก็ตาม ข้อมูลด้านการศึกษาในรายงานฉบับเดียวกันสะท้อนภาระและข้อจำกัดที่ครัวเรือนยากจนยังต้องเผชิญ

“ค่าเดินทาง” ภาระหลักของนักเรียนยากจนทุกระดับชั้น

รายงานระบุว่า ค่าเดินทางไปเรียนยังคงเป็นภาระหลักของนักเรียนยากจนในทุกระดับการศึกษา คิดเป็นร้อยละ 42.76 ของค่าใช้จ่ายด้านการศึกษาทั้งหมดที่ต้องจ่ายเอง โดยเฉพาะระดับประถมศึกษาที่มีสัดส่วนค่าเดินทางสูงถึงร้อยละ 53.00 รองลงมาคือระดับมัธยมศึกษาตอนต้น ร้อยละ 43.94 และระดับมัธยมศึกษาตอนปลาย ร้อยละ 40.48

สศช. ระบุว่าส่วนหนึ่งมาจากการยุบรวมและการปิดสถานศึกษาขนาดเล็ก ทำให้เด็กบางส่วนต้องเดินทางไปเรียนในสถานศึกษาที่อยู่ห่างไกลมากขึ้น โดยข้อมูลสำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน และสมาคมโรงเรียนเอกชน ณ ต้นปี 2568 ระบุว่ามีโรงเรียนขนาดเล็กที่รอประกาศเลิกสถานศึกษากว่า 26 แห่ง และมีโรงเรียนที่ถูกยุบรวมสะสมไปแล้ว 75 แห่ง ส่วนใหญ่เป็นสถานศึกษาที่เปิดสอนระดับประถมศึกษา ขณะที่จำนวนโรงเรียนที่เปิดสอนถึงระดับประถมศึกษาลดลงจาก 19,795 แห่งในปีการศึกษา 2564 เหลือ 19,288 แห่งในปีการศึกษา 2568

โครงสร้างค่าใช้จ่ายด้านการศึกษาที่เด็กยากจนต้องจ่ายเอง ปี 2568

ประถมศึกษา

ค่าเดินทาง 53.00% | ค่าเล่าเรียน 20.36% | ค่าเครื่องแบบ 18.09% | ค่าหนังสือ/อุปกรณ์ 8.55%

มัธยมศึกษาตอนต้น

ค่าเดินทาง 43.94% | ค่าเล่าเรียน 31.39% | ค่าเครื่องแบบ 16.53% | ค่าหนังสือ/อุปกรณ์ 8.14%

มัธยมศึกษาตอนปลาย (รวม ปวช.)

ค่าเดินทาง 40.48% | ค่าเล่าเรียน 34.61% | ค่าเครื่องแบบ 15.93% | ค่าหนังสือ/อุปกรณ์ 8.98%

อุดมศึกษาขึ้นไป

ค่าเล่าเรียน 49.41% | ค่าเดินทาง 33.63% | ค่าเครื่องแบบ 9.59% | ค่าหนังสือ/อุปกรณ์ 7.36%

คนจนเกือบ 3 ใน 4 การศึกษาไม่เกินประถม

เมื่อพิจารณาโครงสร้างคนจนตามระดับการศึกษาสูงสุด พบว่าคนจนร้อยละ 73.57 ได้รับการศึกษาสูงสุดในระดับประถมศึกษาหรือต่ำกว่า รองลงมาเป็นผู้ที่จบการศึกษาระดับมัธยมศึกษาตอนต้น ร้อยละ 15.32

รายงานยังชี้ว่าความเสี่ยงต่อการตกอยู่ในภาวะยากจนสัมพันธ์กับระดับการศึกษาอย่างชัดเจน โดยประชากรอายุ 6 ปีขึ้นไปที่ไม่ได้เรียนหนังสือมีสัดส่วนคนจนสูงที่สุดที่ร้อยละ 11.29 รองลงมาคือกลุ่มที่ได้รับการศึกษาระดับก่อนประถมศึกษา ร้อยละ 6.40 ขณะที่ผู้ที่จบระดับประถมศึกษา มัธยมศึกษาตอนต้น และมัธยมศึกษาตอนปลายขึ้นไป มีสัดส่วนคนจนร้อยละ 4.42 ร้อยละ 3.10 และต่ำกว่าร้อยละ 2.00 ตามลำดับ

ยิ่งเรียนสูง เด็กยากจนยิ่งหลุดจากระบบ

ในปี 2568 เด็กจากครัวเรือนยากจนมีอัตราการเข้าเรียนสุทธิระดับประถมศึกษาร้อยละ 85.77 ลดลงเหลือร้อยละ 63.30 ในระดับมัธยมศึกษาตอนต้น และร้อยละ 43.99 ในระดับมัธยมศึกษาตอนปลาย ส่วนระดับอุดมศึกษาเหลือเพียงร้อยละ 4.83 สะท้อนว่าโอกาสในการศึกษาต่อของเด็กจากครัวเรือนยากจนลดลงอย่างต่อเนื่องเมื่อเข้าสู่ระดับการศึกษาที่สูงขึ้น

วัยแรงงาน 1 คน ดูแลคนในบ้านมากกว่า 1 คน

อัตราการพึ่งพิงของครัวเรือนยากจนอยู่ที่ร้อยละ 101.64 กล่าวคือวัยแรงงาน 1 คนในครัวเรือนยากจนต้องรับภาระดูแลเด็กและผู้สูงอายุโดยเฉลี่ยมากกว่า 1 คน ขณะที่ครัวเรือนไม่ยากจนมีอัตราพึ่งพิงร้อยละ 62.81

ด้านหนี้สิน หนี้เพื่อการอุปโภคบริโภค (ร้อยละ 45.24) และหนี้เพื่อการเกษตร (ร้อยละ 42.38) รวมกันคิดเป็นร้อยละ 87.62 ของหนี้ทั้งหมดของครัวเรือนยากจน ขณะที่กลุ่มผู้มีรายได้สูงสุด 10% ถือครองส่วนแบ่งทรัพย์สินทางการเงินร้อยละ 47.00

“คนเกือบจน” 3.60 ล้านคน รายได้ลดเพียง 5% ก็เสี่ยงกลายเป็นคนจน

กลุ่มคนเกือบจน หรือกลุ่มที่มีความเสี่ยงสูงที่จะตกอยู่ในภาวะยากจน ลดลงจาก 4.41 ล้านคน (ร้อยละ 6.10) ในปี 2567 เป็น 3.60 ล้านคน (ร้อยละ 4.88) ในปี 2568 อย่างไรก็ตาม แบบจำลองของ สศช. พบว่าหากกลุ่มนี้มีรายได้ลดลงร้อยละ 5 จะมีคนในกลุ่มร้อยละ 14.7 กลายเป็นคนจน หากรายได้ลดลงร้อยละ 10 จะกลายเป็นคนจนร้อยละ 33.1 และหากรายได้ลดลงร้อยละ 20 จะกลายเป็นคนจนถึงร้อยละ 85.1

ข้อควรทราบ

ตัวเลขร้อยละ 42.76 คือสัดส่วนของค่าเดินทางเมื่อเทียบกับค่าใช้จ่ายด้านการศึกษาที่เด็กยากจนต้องจ่ายเอง (Out-of-Pocket) ไม่ใช่สัดส่วนเมื่อเทียบกับรายได้ของครัวเรือน

สศช. เสนอเปลี่ยนจากการเยียวยาระยะสั้น สู่นโยบายมุ่งเป้า

สศช. เสนอให้ใช้นโยบายแบบมุ่งเป้า (Target-based Policy) โดยปรับแนวทางแก้ปัญหาความยากจนจากการช่วยเหลือเพื่อบรรเทาผลกระทบในระยะสั้น ไปสู่มาตรการที่สอดคล้องกับปัญหาและข้อจำกัดของแต่ละกลุ่มเป้าหมาย และเพิ่มศักยภาพในการสร้างรายได้และพึ่งพาตนเองในระยะยาว เช่น การพัฒนาทักษะ การเข้าถึงทุนและปัจจัยการผลิต ควบคู่กับการพัฒนาระบบคุ้มครองทางสังคมเชิงปรับตัว (Adaptive Social Protection) และการออกแบบตาข่ายรองรับทางสังคม (Social Safety Net) ที่ยืดหยุ่นและคุ้มครองความเสี่ยงตลอดช่วงชีวิต

ที่มา: รายงานการวิเคราะห์สถานการณ์ความยากจนและความเหลื่อมล้ำในประเทศไทย ปี 2568 สำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ (สศช.) เผยแพร่เดือนกันยายน 2569